Đề Văn thi lại tốt nghiệp THPT tại trường Chuyên Tuyên Quang: Thời sự, không dễ lấy điểm cao

Bàn về AI và tin giả trong đề Ngữ văn

Sáng 14/8, sáng nay, hơn 300 thí sinh tại điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang làm bài thi môn Ngữ văn. Thí sinh bắt đầu làm bài từ 7h35 phút, kết thúc lúc 9h35 phút.

Cụ thể trong đề thi Ngữ văn, phần Đọc hiểu sử dụng văn bản “Văn hóa là tài sản vô giá” của tác giả Bùi Hoài Sơn. Nội dung văn bản bàn về vai trò của văn hóa đối với đời sống xã hội, khả năng tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại nhưng vẫn phải giữ gìn bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đáng chú ý, câu hỏi cuối phần Đọc hiểu yêu cầu thí sinh từ nhận định về luận điểm: Một xã hội càng tự tin về bản sắc thì càng có khả năng tiếp nhận tinh hoa nhân loại để đề xuất những việc cần làm nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Nếu phần Đọc hiểu đặt ra câu chuyện về bản sắc và khả năng tiếp nhận cái mới, thì phần Viết tiếp tục đưa thí sinh đến một vấn đề rất gần với đời sống của người trẻ hiện nay. Ở câu Nghị luận xã hội, đề yêu cầu viết đoạn văn khoảng 200 chữ từ thực tế tin xấu độc, tin chưa kiểm chứng và các video giả mạo được tạo ra, phát tán, gây ảnh hưởng tiêu cực đến niềm tin xã hội, qua đó trình bày suy nghĩ về sự cần thiết phải trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin.

Đây được xem là một trong những điểm đáng chú ý nhất của đề thi. AI không được đưa vào theo cách quá trực diện như một câu hỏi kiểu “AI tốt hay xấu”, mà xuất hiện trong một vấn đề rộng hơn: Trách nhiệm của con người trước thông tin do chính mình tạo ra và lan truyền.

Với các bạn học sinh, đây là vấn đề không xa lạ. Mạng xã hội khiến mỗi người vừa là người tiếp nhận, vừa có thể trở thành người sản xuất và phát tán thông tin. Khi công nghệ AI ngày càng có khả năng tạo ra hình ảnh, âm thanh, video giả với độ chân thực cao, yêu cầu về sự trung thực và trách nhiệm khi chia sẻ thông tin càng trở nên quan trọng. Vì vậy, câu hỏi này có tính thời sự rõ rệt nhưng không quá khó.

Thí sinh có thể dễ dàng xác định vấn đề, song để tạo được một đoạn văn có chiều sâu, các bạn cần vượt qua những nhận xét quen thuộc kiểu “không nên đăng tin giả” hay “phải kiểm chứng thông tin” và đưa ra những lập luận, diễn giải, dẫn chứng thuyết phục.

“Cánh đồng tuổi thơ” không chỉ là câu chuyện về ký ức

Phần Nghị luận văn học chiếm 4 điểm, yêu cầu học sinh viết bài văn khoảng 600 chữ phân tích bài thơ “Cánh đồng tuổi thơ” của Trịnh Thanh Sơn. Thoạt nhìn, bài thơ mang đến một thế giới ký ức khá gần gũi với những hình ảnh như cánh đồng, hoa cỏ may, bùn đất, mo cơm khoai, chai nước giếng, người mẹ và một cậu bé lao động trên đồng.

Tuy nhiên, bài thơ không đơn thuần kể lại một kỷ niệm tuổi thơ đẹp đẽ. Cậu bé trong bài thơ hiện diện giữa một không gian lao động thông qua các hình ảnh: “cắt cỏ đồng xa”, “nặng nhọc bước”, “chân lút trong bùn”. Những chi tiết này khiến ký ức tuổi thơ hiện lên vừa trong trẻo, vừa có bóng dáng của sự nhọc nhằn.

Đặc biệt, những hình ảnh khơi dậy cảm xúc như mùi bùn đất, mùi khoai”, mùi nước giếng khiến ký ức trong bài thơ không chỉ được nhìn thấy mà còn được cảm nhận bằng nhiều giác quan. Cánh đồng vì thế trở thành một không gian ký ức có sức ám ảnh, gắn với cả tuổi thơ và quê hương.

Điểm đáng chú ý nhất nằm ở phần cuối bài thơ, khi cậu bé năm nào bước vào thành phố: “Chú bé mang cả cánh đồng sau lưng đi vào thành phố”.

Hình ảnh này mở rộng ý nghĩa của “cánh đồng”. Cánh đồng không còn đơn thuần là một địa điểm của tuổi thơ mà trở thành biểu tượng cho quê hương, nguồn cội, những trải nghiệm đầu đời và những giá trị theo con người suốt hành trình trưởng thành.

Đây cũng là điểm có thể tạo ra sự phân hóa giữa các bài làm. Một học sinh chỉ dừng lại ở việc nhận xét bài thơ thể hiện tình yêu quê hương, tình cảm với tuổi thơ sẽ khó tạo được dấu ấn. Trong khi đó, những bài viết biết đi sâu vào hình ảnh “cánh đồng” như một biểu tượng của ký ức và căn tính cá nhân sẽ có nhiều cơ hội đạt điểm cao hơn.

Đề thi vừa sức nhưng không dễ đạt điểm cao

Nhìn tổng thể, đề Ngữ văn thi lại tốt nghiệp THPT 2026 có thể được đánh giá là dễ tiếp cận nhưng không dễ đạt điểm cao. Đề không đặt nặng việc ghi nhớ kiến thức văn học theo kiểu học thuộc lòng. Phần Đọc hiểu yêu cầu khả năng đọc và nắm bắt lập luận; Nghị luận xã hội đòi hỏi học sinh biết nhìn một vấn đề thời sự từ góc độ của người trẻ; còn Nghị luận văn học cần khả năng phân tích hình ảnh, ngôn ngữ và chiều sâu tư tưởng của tác phẩm.

Độ phân hóa vì thế không nằm ở việc đề “đánh đố” thí sinh, mà nằm ở chất lượng tư duy và cách triển khai bài viết. Một học sinh có năng lực cơ bản hoàn toàn có thể hoàn thành bài thi. Tuy nhiên, để đạt mức điểm cao, thí sinh phải biết phát hiện những tầng nghĩa sâu hơn.

Xét trên các tiêu chí về tính thời sự, độ mở, khả năng phân hóa và mức độ phù hợp với học sinh, đây là một đề thi khá cân bằng. Đặc biệt, sự kết nối giữa các phần cũng tạo nên một mạch nội dung thú vị: Giữa một thế giới liên tục thay đổi bởi công nghệ và toàn cầu hóa, người trẻ vừa cần có trách nhiệm với những gì mình tạo ra, vừa cần biết mình là ai và mình đến từ đâu.