Não bộ hoạt động theo nguyên tắc "dùng hoặc mất"
Nhiều nghiên cứu khoa học đã khẳng định rằng có sự tương đồng giữa não bộ và cơ bắp: Với cả hai, nguyên tắc "sử dụng thì giữ được, không sử dụng thì mất đi" đều đúng.
Tức là, khi bạn liên tục thử thách trí não, luyện tập các kỹ năng mới hoặc thích nghi với sự thay đổi…, các kết nối thần kinh sẽ được củng cố. khi bạn nhường một phần việc cho công cụ khác làm thay, phần não xử lý việc đó dần ít được sử dụng hơn.
Nói chung, kỹ năng nào cũng vậy, nếu bạn không chủ động duy trì, kỹ năng sẽ mờ nhạt dần. Ví dụ đơn giản nhé, ngay bây giờ, bạn có thể đọc được nhanh 5 số điện thoại mà bạn hay gọi nhất không? Có lẽ câu trả lời là không. Trước đây, khi chưa có điện thoại thông minh để lưu danh bạ, hầu như ai cũng thuộc vài số điện thoại mình hay dùng. Còn bây giờ thì… khó nha!
3 kỹ năng bạn đừng "nhường" cho AI
Tư duy độc lập
Khi kỹ năng này giảm sút, bạn sẽ không chắc ý kiến của mình đúng hay sai. Thậm chí, đứng trước một vấn đề, bạn còn không biết phải bắt đầu từ đâu nếu không có AI hỗ trợ - và bạn biết rồi đấy, sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ cái gì cũng không tốt cả.
AI có thể tổng hợp dữ liệu, nhưng không có trải nghiệm cá nhân, không có suy nghĩ của riêng bạn. Chẳng hạn, AI có thể viết một đoạn văn rất hay, nhưng nếu thầy cô yêu cầu bạn mở rộng một ý nào đó thì bạn cần tự suy nghĩ chứ đâu thể gọi AI được. Cho nên, tư duy độc lập, lập luận và bảo vệ quan điểm là những kỹ năng mà bạn nhất định cần giữ.
Kỹ năng đặt câu hỏi
AI trả lời rất giỏi, nhưng biết hỏi câu đúng, câu hay, câu để mở rộng, đào sâu vấn đề là kỹ năng mà chúng mình nên giữ và rèn luyện. vì không có câu hỏi tốt thì không câu trả lời tốt. Chính bởi vậy mà khi học các khóa học liên quan đến dữ liệu, bước đầu tiên chúng ta sẽ phải học là cách đặt câu hỏi.
Một thầy giáo của tụi mình đã từng nhắc nhở, hãy tự xem lại mình nếu những câu hỏi mình đặt cho AI chỉ là "Đáp án là gì?", thay vì "Tại sao phần này lại thế này?", "Tại sao hướng giải bài thế này chưa đúng?"…
Nhận định và phán đoán
Nếu mới dùng ai, bạn sẽ thấy AI trả lời hay và chuẩn đến đáng ngạc nhiên. rồi nếu dùng AI đủ nhiều, bạn sẽ nhận ra rằng AI có thể sai không ít (như cảnh báo được viết trên tất cả các công cụ AI), nhưng sai rất… thuyết phục. tức là, nếu chúng mình tin ngay vào câu trả lời nghe có vẻ hợp lý mà không kiểm tra lại thì sẽ dùng ngay câu trả lời sai của AI đấy!
Tất nhiên, cũng có những trường hợp AI sai rất rõ. Chẳng hạn, có lần tụi mình tổng hợp và phân nhóm một số bản tin, và công cụ Claude - vốn được coi là rất thông minh rồi nhé! - xếp tin về tay golf đình đám Tiger Woods (Mỹ) vào mục… tin thiên nhiên hoang dã. Có lẽ Claude đã dựa trên từ "tiger" (con hổ) để làm như vậy.
Nhưng trong nhiều trường hợp khác, cái sai của AI không rõ ràng đến thế. Cho nên khi dùng AI, bạn vẫn cần liên tục suy nghĩ, liên tục kiểm chứng - những kỹ năng này quan trọng trong cả cuộc sống hằng ngày chứ không chỉ khi dùng AI đâu nhỉ!
"Checklist" cách dùng AI thông minh
Nếu bảo phải "nói không với AI" thì quả là phi thực tế và đi ngược với xu hướng. nhưng trong khóa học chuyên sâu về AI của Đại học Vanderbilt (Mỹ), thầy giáo có gợi ý nguyên tắc đơn giản: Dùng AI sau khi đã tự nghĩ, không phải thay vì tự nghĩ; và dùng AI để nghĩ nhiều hơn, chứ không phải ít hơn.
Vì vậy, để giữ và rèn luyện 3 kỹ năng nói trên, chúng mình nên áp dụng checklist này:
Nghĩ trước, hỏi sau: Trước khi dùng AI cho một vấn đề gì đó, bạn tự nghĩ 1 - 2 phút đã, viết ra vài gạch đầu dòng theo ý của mình rồi mới hỏi.
Dùng AI để "soát", không phải để làm thay: Với các bài làm, bạn tự làm rồi có thể nhờ AI soát lại hoặc góp ý.
Luôn rèn kỹ năng đặt câu hỏi: Những câu hỏi cho AI như "Tại sao bước này đúng, bước này sai?", "Bạn lấy nguồn thông tin này từ đâu?", "Giải thích cách lập luận của bạn ở bước này"… là rất cần thiết.
Giữ một phần cuộc sống "không AI": Luôn để não bộ và cảm xúc được luyện tập bằng cách viết nhật ký, suy nghĩ về vấn đề cá nhân (có thể hỏi AI sau khi đã nghĩ), học các kỹ năng mới, đọc sách…
AI không phải "đối thủ"
…nhưng nếu bạn luôn để AI nghĩ thay mình, làm thay mình, thì dần dần bạn sẽ quên cách tự nghĩ, tự làm. Rõ ràng là AI sẽ ngày càng giỏi hơn, nhưng điều khiến mỗi chúng ta khác biệt không phải là việc biết dùng AI, mà là cách suy nghĩ độc lập, rất riêng của mỗi người khi không có AI.
Vì vậy, có những kỹ năng bạn đừng nên "nhường"! Vì nếu bạn "nhường", những kỹ năng đó sẽ mờ dần, theo từng ngày một. Còn nếu bạn chủ động giữ và rèn luyện, chúng cũng sẽ ngày càng tốt hơn, cũng theo từng ngày một.
