Tóm tắt nhanh:
· Một số người bị gọi là “yếu bóng vía”, được cho là dễ gặp những điều kỳ lạ, siêu nhiên, nhất là khi đi rừng, leo núi.
· “Yếu bóng vía” có thể liên quan đến độ nhạy cảm cao của hệ thần kinh và tâm lý.
· Những người có hệ thần kinh nhạy cảm dễ phản ứng mạnh với các tín hiệu mơ hồ như âm thanh, bóng tối.
· Rừng và núi là môi trường dễ gây cảm giác bất an do thiếu thông tin rõ ràng.
· Sự nhạy cảm không hẳn là xấu, mà giúp con người thận trọng hơn trong môi trường tự nhiên.
Trong cùng một nhóm đi rừng hay leo núi, có thể có một vài người nói rằng họ cảm thấy như “bị theo dõi”, hoặc như thể “xung quanh mình có gì đó”… Thậm chí, họ có thể khẳng định đã nghe thấy những âm thanh lạ hoặc nhìn thấy những hiện tượng lạ, mang tính siêu nhiên, tâm linh.
Nhiều người hay gọi những người đó theo cách dân gian là “yếu bóng vía”. Một số người dẫn đoàn trekking còn nửa đùa nửa thật nói rằng những người “yếu bóng vía dễ bị dọa” (bị rừng núi “dọa”, bị “ma dọa”…).
Nhưng điều này thực ra có thể được giải thích.
“Yếu bóng vía” là gì dưới góc nhìn tâm lý học?
Chữ “vía” có nhiều cách hiểu, nhưng theo quan niệm từ xa xưa ở phương Đông thì thường được hiểu là phần hồn, phần tinh thần hoặc năng lượng (những phần vô hình) của con người.
Còn về mặt khoa học, khái niệm này thường hướng nhiều hơn đến tính khí, tâm lý con người. Tức là, sự “yếu bóng vía” thường được cho là đặc điểm của những người cực kỳ nhạy cảm (HSP). Đây lại là một “nhánh” nhỏ trong số những người có độ nhạy xử lý cảm giác (SPS) cao, theo trang Verywell Mind và Psychology Today (Tâm lý học ngày nay).
Theo đó, HSP là những người mà hệ thần kinh nhạy bén hơn hẳn với ngay cả những thay đổi nhỏ trong môi trường xung quanh, kể cả với những chi tiết mà người khác không để ý. Đây thường được xem là một đặc điểm tính khí, và có khoảng 20 - 30% người có đặc điểm này. HSP có một số ưu điểm, nhưng đồng thời cũng dễ bị kích thích mạnh bởi âm thanh, ánh sáng…
Khi ở trong môi trường dễ gây lo lắng, như trong bóng tối, ở những nơi núi rừng hoang vu…, nhóm HSP càng dễ sợ hãi và phản ứng mạnh với những dấu hiệu mơ hồ như tiếng động lạ, những cái bóng...
Vì sao rừng núi dễ khiến con người cảm thấy “có những điều kỳ lạ”?
Rừng và núi cũng là môi trường đặc biệt dễ kích hoạt cảm giác lo âu, sợ hãi. Ánh sáng yếu và không ổn định (chỗ sáng chỗ tối), tầm nhìn hạn chế, âm thanh khó xác định nguồn (gió, lá, côn trùng, nước chảy…) khiến não bộ thường xuyên phải “điền vào chỗ trống”, tự “suy ra” một số điều từ những tín hiệu mơ hồ hoặc diễn giải sai tín hiệu, có thể dẫn đến ảo giác (ví dụ như “thấy bóng người” trong bóng tối, hoặc nghe tiếng gọi tên mình).
Ngoài ra, yếu tố tâm lý cũng đóng vai trò lớn. Nếu trước đó đã nghe các câu chuyện “kỳ lạ” về rừng núi hay một cung đường cụ thể, người đi trekking, nhất là những người thuộc nhóm HSP, sẽ dễ nghĩ đến và càng dễ tưởng tượng ra những điều gây sợ hãi.
Não bộ con người phản ứng với môi trường rừng núi như thế nào?
Não bộ con người vốn được “lập trình” để ưu tiên phát hiện nguy hiểm. Sự nhạy cảm với các tín hiệu môi trường giúp con người thận trọng hơn trong môi trường tự nhiên, nhất là những nơi không quen thuộc và tiềm ẩn rủi ro như rừng núi.
Tuy nhiên, ở những người “yếu bóng vía” - vốn nhạy cảm và dễ lo lắng hơn, cơ chế nói trên có thể càng hoạt động mạnh hơn người khác. Vì vậy, họ dễ cảm thấy như mình “bị dọa”, “bị theo dõi” ở nơi núi rừng, và điều này đôi khi khiến việc trekking trở nên khó khăn hơn..
Tóm lại, “yếu bóng vía” có thể được hiểu đơn giản là hệ thần kinh nhạy hơn với các tín hiệu từ môi trường, nhất là trong những môi trường có độ bất định cao. Còn khi đi rừng, leo núi, người tham gia nên luôn tôn trọng núi rừng, đi theo đoàn, chuẩn bị kỹ những đồ dùng cần thiết và giữ tâm lý bình tĩnh, cẩn thận.
