Theo chuyên gia tham vấn tâm lý Ngô Minh Uy, nghề tham vấn tâm lý không chỉ cần kiến thức chuyên môn vững vàng mà còn là sự đúc kết của quá trình hành nghề với sự giám sát, đánh giá chặt chẽ. Bên cạnh đó, ngành nghề này tại Việt Nam đang cần một bộ quy tắc chuẩn hóa với hệ thống quy định chính thức. Ông cũng đánh giá những nội dung "chữa lành" trên mạng xã hội đang tác động hai chiều đến nhận thức của người trẻ về sức khỏe tâm lý.
Trở thành chuyên viên tham vấn tâm lý:
Bằng cử nhân là chưa đủ
Trong một chia sẻ trước đây, ông Ngô Minh Uy - tham vấn viên tâm lý, Giám đốc Trung tâm Tâm lý Chuyên nghiệp WELink, từng nhận định nền tảng đầu tiên của người làm nghề là kiến thức ở trình độ cử nhân hoặc tương đương. Theo ông, “Một người tốt nghiệp cử nhân ở ngành khác vẫn có thể học thêm về tâm lý học và bước vào lĩnh vực này nếu được đào tạo nghiêm túc và thực hành có giám sát đầy đủ”.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng tấm bằng đại học chỉ là điểm khởi đầu của hành trình nghề nghiệp. Chia sẻ thêm với Hoa Học Trò Online, ông nói: “Tấm bằng cử nhân tâm lý học chỉ là điều kiện nền tảng ban đầu, chứ chưa đủ để có thể hành nghề một cách an toàn và hiệu quả.”
Đề cập sâu hơn, ông Uy nhấn mạnh thực tế khoảng cách lớn nhất giữa đào tạo học thuật và thực tế hành nghề hiện nay nằm ở chỗ người học có thể biết khá nhiều kiến thức tâm lý học, nhưng chưa thật sự được huấn luyện để làm việc trực tiếp với con người trong đau khổ tâm lý.
Vì vậy, người muốn theo nghề còn cần trải qua quá trình thực hành có giám sát chuyên môn, bên cạnh việc đào tạo kiến thức nền tảng. Đây là quá trình người học trực tiếp làm việc với thân chủ dưới sự theo dõi và phản hồi từ người có kinh nghiệm nhằm “giảm nguy cơ gây hại và phát triển năng lực nghề nghiệp thực tế”.
Không chỉ vậy, ông Uy cho rằng người làm tham vấn cần học cách làm việc với chính cảm xúc và giới hạn của bản thân. “Người làm tham vấn cần hiểu cảm xúc, tổn thương, cơ chế phòng vệ và giới hạn của chính mình để không vô tình áp đặt vấn đề cá nhân lên thân chủ”, ông nói.
Đồng thời, nghề này cũng đòi hỏi “độ trưởng thành nhân cách và trải nghiệm sống”, vì tham vấn đòi hỏi khả năng chịu đựng sự phức tạp, không chắc chắn và đau khổ của đời sống con người mà không phản ứng bốc đồng hay kiểm soát thân chủ.
Tham vấn tâm lý tại Việt Nam -
quy trình chuẩn hóa còn chập chững
Theo ông Ngô Minh Uy, điều đáng lo trong lĩnh vực tham vấn tâm lý hiện nay không chỉ là thiếu kỹ thuật, mà còn là việc nhiều người bước vào nghề mà chưa nhận thức được giới hạn năng lực của bản thân.
Trong hơn 20 năm làm nghề, điều tôi thấy đáng lo nhất không phải là người mới “thiếu kỹ thuật”, mà là họ không nhận ra giới hạn của chính mình khi làm việc với người khác.
Ông Uy cho biết người làm tham vấn rất dễ khuyên bảo quá sớm, nhầm lẫn giữa giúp đỡ và kiểm soát, hoặc vượt quá giới hạn năng lực khi nhận những trường hợp sang chấn nặng hoặc rối loạn nghiêm trọng, dù chưa đủ kinh nghiệm. Vì vậy, tại nhiều quốc gia phát triển, người học phải trải qua hàng ngàn giờ thực hành và giám sát trước khi được cấp phép hành nghề. Trong khi đó, Việt Nam hiện vẫn còn thiếu những chương trình giám sát thực hành được thiết kế bài bản, tiêu chuẩn chính thức và có khả năng kiểm chứng rõ ràng.
Hơn thế nữa, lĩnh vực tham vấn tâm lý tại Việt Nam cũng chưa có một quy trình chuẩn hóa nghề nghiệp thật sự hoàn chỉnh. Theo ông Uy, hiện Việt Nam mới có những bước đi đầu tiên trong việc chuẩn hóa hoạt động tâm lý lâm sàng thông qua Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và các quy định liên quan đến cấp phép hành nghề tâm lý lâm sàng. Tuy nhiên, nếu đề cập đến phạm vi toàn bộ ngành trị liệu tâm lý, Việt Nam vẫn chưa có một hệ thống chuẩn hóa nghề nghiệp thật sự đầy đủ và đồng bộ.
Theo ông, Việt Nam hiện còn thiếu tiêu chuẩn năng lực nghề nghiệp thống nhất, hệ thống giám sát thực hành bài bản, quy trình đào tạo sau đại học mang tính nghề nghiệp rõ ràng và cơ chế đạo đức và xử lý sai phạm trong nghề nghiệp. “Nhu cầu hỗ trợ sức khỏe tâm thần tăng rất mạnh, nhưng số lượng chuyên gia được đào tạo thực hành bài bản và có giám sát chuyên môn vẫn còn hạn chế”, ông nhận định.
Mạng xã hội đang giúp người trẻ tiếp cận tốt vấn đề về sức khỏe tâm lý
Nói về sự phổ biến của các nội dung chữa lành, trị liệu tâm lý trên mạng xã hội, ông Ngô Minh Uy cho rằng đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức với lĩnh vực tham vấn tâm lý.
Ở mặt tích cực, ông đánh giá mạng xã hội đã giúp sức khỏe tâm thần trở nên gần gũi hơn với người trẻ. “Nhiều người lần đầu biết rằng cảm xúc, sang chấn hay khó khăn tâm lý của mình có thể được lắng nghe và hỗ trợ thay vì chỉ bị xem là yếu đuối hay nghĩ nhiều”, ông chia sẻ. Điều này góp phần giảm kỳ thị và mở ra cơ hội để nghề tham vấn tâm lý được xã hội quan tâm hơn.
Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo mạng xã hội đang khiến nhiều khái niệm chuyên môn bị sử dụng theo hướng lỏng lẻo, mơ hồ. Nhiều người đang nhìn tham vấn tâm lý như một dạng chữa lành nhanh, nơi chỉ cần vài câu nói truyền cảm hứng, vài video ngắn hay vài trải nghiệm cảm xúc mạnh là có thể thay đổi con người. Trong khi đó, “tham vấn và trị liệu tâm lý là một tiến trình chuyên môn đòi hỏi kiến thức, kỹ năng, đạo đức nghề nghiệp và thực hành có giám sát”.
Điều khiến ông lo ngại nhất không nằm ở việc người trẻ quan tâm đến “healing”, mà là khi “sự quan tâm đó đi nhanh hơn khả năng phân biệt đâu là hỗ trợ chuyên nghiệp, đâu là nội dung truyền thông cảm xúc, và đâu là những hoạt động có thể gây hại nếu thiếu năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp”.
