Ý tưởng từ một chuyến đi thiện nguyện
Các dịch vụ hành chính công trực tuyến đã được triển khai rộng rãi trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia nhưng nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đặc biệt ở miền núi, vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận và sử dụng. Rào cản không chỉ đến từ hạ tầng công nghệ, thiết bị và đường truyền Internet, mà còn từ khoảng cách ngôn ngữ và nhận thức, khi phần lớn cổng dịch vụ công sử dụng tiếng Việt với nhiều thuật ngữ hành chính, khiến người dân vùng cao lúng túng và e ngại khi thao tác trên môi trường số.
Hà Linh kể về cơ duyên với dự án nhân văn này: "Trong chuyến đi thiện nguyện cùng nhà trường vào dịp Tết năm 2025, chúng mình có dịp đến thăm các bạn học sinh và bà con đồng bào vùng cao tại huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái (nay là xã Văn Chấn, tỉnh Lào Cai). Tại đây, chúng mình tận mắt chứng kiến nhiều khó khăn mà người dân đang gặp phải khi tiếp cận các dịch vụ hành chính công trực tuyến, đặc biệt là rào cản ngôn ngữ do không thông thạo tiếng Việt.
Có những gia đình phải đi hàng chục cây số từ bản xuống trung tâm xã chỉ để làm giấy khai sinh cho con, bởi họ không biết cách sử dụng các ứng dụng trực tuyến. Những hình ảnh và câu chuyện ấy khiến chúng mình trăn trở: Tại sao mình không thể tạo ra một giải pháp giúp đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận dịch vụ hành chính công một cách dễ dàng và gần gũi hơn?
Từ suy nghĩ đó, sau gần 6 tháng tìm hiểu và nghiên cứu, mình cùng Trà đã quyết định đăng ký tham gia cuộc thi Khoa học kỹ thuật của nhà trường với dự án xây dựng “Cầu nối số”. Dự án hướng tới việc hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận các dịch vụ hành chính công bằng chính ngôn ngữ của họ, góp phần thu hẹp khoảng cách số và mang công nghệ đến gần hơn với những cộng đồng còn nhiều hạn chế".
Thu hẹp khoảng cách số
Sau khi đã lên ý tưởng và kế hoạch cụ thể, Trà và Linh bắt tay vào khảo sát thực tiễn tại các vùng cao của tỉnh Lào Cai. Thông qua quá trình phát phiếu khảo sát và phỏng vấn thực địa, các bạn nhận thấy có rất nhiều vướng mắc trong việc tiếp cận dịch vụ hành chính công trực tuyến của người dân nơi đây.
Nhiều người còn e ngại công nghệ, đặc biệt ở nhóm người lớn tuổi. Nỗi lo thao tác sai hoặc làm lộ thông tin cá nhân khiến nhiều người chưa sẵn sàng sử dụng các nền tảng số. Những hạn chế về điều kiện hạ tầng cũng bộc lộ rõ nét: mạng Internet tại một số thôn, bản còn chập chờn, thiết bị công nghệ thiếu và không đồng bộ, làm gia tăng khoảng cách tiếp cận giữa người dân vùng cao và các dịch vụ công trực tuyến.
Hà Linh nhận ra, việc đa số người dân chưa nắm được tầm quan trọng của các dịch vụ hành chính công khiến đời sống của chính họ gặp nhiều khó khăn và bị hạn chế quyền lợi công dân. “Một số dân tộc thiểu số chỉ có ngôn ngữ nói chứ không có chữ viết khiến việc lan tỏa dự án gặp không ít thách thức”, Hà Linh chia sẻ.
Từ những khó khăn mà đồng bào vùng cao đang gặp phải, hai bạn đã xây dựng một ứng dụng hỗ trợ tiếp cận dịch vụ hành chính công với giao diện thân thiện, dễ thao tác, nội dung hướng dẫn bằng nhiều ngôn ngữ: Tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Mông và tiếng Thái. Ứng dụng không chỉ cung cấp hướng dẫn thao tác từng bước, mà còn tích hợp các nội dung giải thích đơn giản, trực quan, phù hợp với thói quen sử dụng công nghệ của người dân vùng cao.
Bên cạnh đó, Trà và Linh còn phát thêm nhiều tờ rơi bằng tiếng của đồng bào đến từng hộ dân để hướng dẫn và khuyến khích bà con thực hiện đăng ký đầy đủ các dịch vụ hành chính công.
“Giải Nhất cấp Tỉnh là sự ghi nhận bước đầu cho dự án này, chúng mình đang tiếp tục hoàn thiện và phát triển thêm nhiều thứ tiếng khác cho đồng bào để tham gia cuộc thi Khoa học kĩ thuật Quốc gia dành cho học sinh THPT sắp tới. Nhưng mục tiêu sâu xa hơn mà dự án hướng đến là nâng cao năng lực tiếp cận dịch vụ hành chính công trực tuyến cho đồng bào dân tộc thiểu số tại Việt Nam”, Sơn Trà hào hứng chia sẻ.
Những “chiến binh” thầm lặng
của phong trào “Bình dân học vụ số”
Đồng hành cùng hai bạn trên chặng đường này còn có sự hướng dẫn tận tình của cô giáo trẻ Nguyễn Thanh Phương. Là giáo viên dạy Ngữ văn, cô Phương đã có nhiều kinh nghiệm hướng dẫn học sinh nghiên cứu khoa học ở lĩnh vực xã hội hành vi.
Cô Phương cũng từng trăn trở về những bất cập của đồng bào dân tộc thiểu số khi họ tiếp cận dịch vụ hành chính công. Niềm trăn trở của cô Phương đã gặp gỡ ý tưởng của hai học trò. Từ ấy, cả ba cô trò đã cùng nhau đồng hành qua những chuyến khảo sát, gặp gỡ đồng bào, những đêm ngồi phân tích số liệu, những ngày tìm tòi giải pháp phù hợp, khả thi, lên ý tưởng và áp dụng thành công các giải pháp vào thực tế. Ngoài ra, không thể không nhắc tới sự chỉ đạo hiệu quả của nhà trường và sự đồng hành nhiệt tình, trách nhiệm của cán bộ Đoàn ở các địa phương.
Khát vọng của người trẻ gặp yêu cầu của thời đại
Dự án “Cầu nối số” của cô và trò trường THPT chuyên Nguyễn Tất Thành vừa là một sản phẩm khoa học kỹ thuật mang tính sáng tạo, vừa là biểu hiện sinh động cho tinh thần dấn thân và trách nhiệm xã hội của thế hệ trẻ trước những vấn đề đặt ra từ thực tiễn đời sống. Từ những quan sát giản dị ở vùng cao, nơi người dân còn lúng túng trước các cổng dịch vụ công trực tuyến, cô và trò đã lựa chọn con đường biến công nghệ thành công cụ phục vụ cộng đồng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, những sáng kiến xuất phát từ thực tiễn như “Cầu nối số” mang ý nghĩa vượt lên trên giá trị của một dự án học đường. Đó là lời gợi mở cho một hướng tiếp cận nhân văn hơn của công nghệ: không chỉ hướng tới hiệu quả, mà còn hướng tới sự bao trùm, công bằng và khả năng tiếp cận của mọi người dân.
Ở những bản làng vùng cao, nơi tiếng Mông, tiếng Thái... hòa vào nhịp sống núi rừng, một “cầu nối số” đang dần hình thành. Nó được xây dựng bằng thuật toán, phần mềm, bằng trí tuệ, khát vọng và trái tim của những người trẻ đang âm thầm góp phần thu hẹp khoảng cách số, mở ra những cánh cửa mới cho xã hội.
