Thời gian qua, nhiều địa phương trên cả nước đã triển khai thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quốc gia, phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập và xác minh hài cốt.
Trong quá trình này, nhiều gia đình được hướng dẫn lấy mẫu con của chị hoặc em gái liệt sĩ, khiến không ít người cho rằng chỉ con gái của chị hoặc em gái mới được lựa chọn để lấy mẫu. Tuy nhiên, điều này chưa hoàn toàn chính xác.
"Chìa khóa" nằm ở ADN ty thể
Theo các chuyên gia di truyền học, ngoài ADN trong nhân tế bào, cơ thể con người còn có một loại vật chất di truyền khác gọi là ADN ty thể (mitochondrial DNA - mtDNA). Điểm đặc biệt của ADN ty thể là chỉ được truyền từ mẹ sang các con. Điều đó có nghĩa, tất cả những người con cùng mẹ đều mang cùng một dòng ADN ty thể.
Vì vậy, nếu liệt sĩ và anh, chị, em ruột là con cùng mẹ, họ sẽ có cùng dòng ADN ty thể. Khi cha, mẹ của liệt sĩ không còn để lấy mẫu đối chiếu, anh, chị, em ruột cùng mẹ trở thành một trong những thân nhân có giá trị giám định rất cao.
Vì sao lại lấy mẫu con của chị, em gái?
Trong nhiều trường hợp, anh, chị, em ruột cùng mẹ của liệt sĩ đã qua đời hoặc không thể lấy mẫu ADN. Khi đó, cơ quan chức năng có thể lấy mẫu của con của chị hoặc em gái liệt sĩ.
Lý do là ADN ty thể được truyền liên tục theo dòng mẹ: từ bà ngoại sang mẹ, rồi từ mẹ sang các con. Vì vậy, con của chị hoặc em gái vẫn mang cùng dòng ADN ty thể với mẹ của liệt sĩ. Trong những trường hợp cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột cùng mẹ không còn để lấy mẫu, đây là nguồn ADN có giá trị đối chiếu rất cao.
Điều cần lưu ý là không phải chỉ con gái của chị hoặc em gái mới được lấy mẫu. Dù là con trai hay con gái, nếu là con của chị hoặc em gái liệt sĩ thì đều nhận ADN ty thể từ mẹ và đều có thể được sử dụng để đối chiếu.
Trong khi đó, con của anh hoặc em trai liệt sĩ sẽ không nhận ADN ty thể từ người bố. Vì vậy, họ không còn mang dòng ADN ty thể của mẹ liệt sĩ và thường không được ưu tiên khi cần đối chiếu theo dòng mẹ.
Việc lấy mẫu được thực hiện trên cơ sở khoa học
Việc lựa chọn người thân để lấy mẫu ADN luôn được thực hiện trên cơ sở khoa học về di truyền, nhằm bảo đảm kết quả đối chiếu có độ chính xác cao nhất.
Vì vậy, nếu gia đình được đề nghị lấy mẫu của anh, chị, em ruột hoặc con của chị, em gái liệt sĩ, đây là phương án được các cơ quan chuyên môn cân nhắc dựa trên đặc điểm di truyền của ADN ty thể để tối ưu khả năng đối chiếu.
Hiện nay, việc xây dựng ngân hàng ADN thân nhân liệt sĩ được kỳ vọng sẽ góp phần đẩy nhanh quá trình xác định danh tính hàng nghìn hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin trên cả nước, giúp nhiều gia đình sớm tìm được người thân sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
